Fotograf: Jan Saudek

Opublikowano 15 sierpnia 2026

Jest pewien plakat, który od zawsze wędruje ze mną z mieszkania do mieszkania. To zdjęcie Jana Saudka. Odkryłem go bardzo młodo, na wystawie w Paryżu, cios był natychmiastowy i towarzyszy mi od tamtej pory. Więc w końcu biorę się za coś, co odkładam od lat, żeby znów zrobić serię artykułów o fotografach, których kocham, i rzecz jasna zaczynam od niego.

Saudek urodził się w Pradze w 1935 roku, wraz ze swoim bratem bliźniakiem Káją. Matka Czeszka, ojciec Żyd. Duża część rodziny ginie w obozie Theresienstadt, a obaj chłopcy kończą wojnę internowani w obozie dla dzieci niedaleko dzisiejszej granicy polskiej. Mieli dziesięć lat. Prawdopodobnie nic nie zrozumiesz z jego zdjęć, jeśli tego wszystkiego nie wiesz (przeczytałem wtedy tablice objaśniające na wystawie, więc miałem cały kontekst).

Po wojnie zostaje robotnikiem drukarskim, z pierwszym aparatem otrzymanym w 1950 roku, małym Kodakiem Baby Brownie. Potem w 1963 roku trafia na katalog The Family of Man, wystawy Edwarda Steichena, i to jest ten moment. Fotografia stanie się jego życiem. Reżim komunistyczny ze swojej strony, mimo pewnej otwartości artystycznej, zmusza go do ukrywania dużej części swoich aktów.

Prawie całe jego dzieło powstaje więc w ukryciu, w praskiej piwnicy, z policją krążącą nieopodal. Sceneria niemal się nie zmienia. Zniszczona ściana, okno. A przed tą ścianą przewijają się nagie ciała, kobiety o bujnych kształtach, niemowlęta, starcy, pożądanie, czas robiący swoje. Następnie ręcznie koloruje swoje czarno-białe odbitki, jedno po drugim, co nadaje jego obrazom ten wygląd starej erotycznej pocztówki, który rozpoznaje się od razu.

Zachód i jego swobody w końcu go zauważają pod koniec lat 70., pierwsza książka ukazuje się po angielsku w 1983 roku, i oto staje się najsłynniejszym czeskim fotografem na świecie. Jego brat bliźniak Kája, pomnik tamtejszego komiksu, zmarł w 2015 roku. Jan wciąż jest, w wieku 91 lat, i nadal wystawia.

Więc tak, można to uznać za kicz, niepokojące, zbyt dosłowne, i całkiem dobrze rozumiem, że ktoś zamyka książkę. Ja czasem znajduję tam czułość i okrucieństwo na tym samym zdjęciu, całe życie od narodzin aż po zgrzybiałość, bez oszustwa i moralizowania. Żadna inna fotografia nie robi na mnie takiego wrażenia.

Jeśli masz pomysły na fotografów, których mógłbym odkryć, pomyśl o tym, żeby dołączyć do grupy na Telegramie, to też się do tego przydaje!