Fotograaf: Jan Saudek

Gepubliceerd op 15 augustus 2026

Er is een poster die me al sinds altijd van appartement naar appartement volgt. Het is een foto van Jan Saudek. Ik ontdekte hem heel jong, tijdens een tentoonstelling in Parijs, de klap kwam meteen aan en volgt me sindsdien. Dus waag ik me eindelijk aan iets wat ik al jaren voor me uit schuif, opnieuw een reeks artikelen maken over de fotografen van wie ik hou, en natuurlijk begin ik met hem.

Saudek werd geboren in Praag in 1935, met zijn tweelingbroer Kája. Een Tsjechische moeder, een Joodse vader. Een groot deel van de familie sterft in het kamp Theresienstadt, en de twee jochies eindigen de oorlog geïnterneerd in een kamp voor kinderen bij de huidige Poolse grens. Ze waren tien jaar oud. Je begrijpt waarschijnlijk niets van zijn foto's als je dat allemaal niet weet (ik had destijds de uitlegborden van de tentoonstelling gelezen, dus ik had de hele context).

Na de oorlog wordt hij drukkerijarbeider, met een eerste toestel dat hij in 1950 kreeg, een kleine Kodak Baby Brownie. Dan stuit hij in 1963 op de catalogus van The Family of Man, de tentoonstelling van Edward Steichen, en dat is de klik. De fotografie zal zijn leven zijn. Het communistische regime dwingt hem van zijn kant, ondanks een zekere artistieke openheid, een groot deel van zijn naakten te verbergen.

Bijna zijn hele oeuvre ontstaat dus in het geheim, in een kelder in Praag, met de politie die niet ver rondsluipt. Het decor verandert bijna nooit. Een vervallen muur, een raam. En voor die muur trekken naakte lichamen voorbij, weelderige vrouwen, zuigelingen, grijsaards, het verlangen, de tijd die zijn werk doet. Vervolgens kleurt hij zijn zwart-witafdrukken met de hand in, één voor één, wat zijn beelden dat air van een oude erotische ansichtkaart geeft dat je meteen herkent.

Het Westen en zijn vrijheden merkt hem uiteindelijk aan het eind van de jaren 70 op, een eerste boek verschijnt in het Engels in 1983, en daar is hij de beroemdste Tsjechische fotograaf ter wereld geworden. Zijn tweelingbroer Kája, een monument van het lokale stripverhaal, is in 2015 overleden. Jan is er nog steeds op zijn 91e, en stelt nog altijd tentoon.

Dus ja, je kunt het kitsch vinden, verontrustend, te frontaal, en ik begrijp best dat je het boek dichtslaat. Ik vind er soms tederheid en wreedheid op dezelfde opname, het hele leven van de geboorte tot het verval, zonder valsspelen of moraal. Geen enkele andere fotografie doet me dat aan.

Als je ideeën hebt voor fotografen om me te laten ontdekken, denk er dan aan om lid te worden van de Telegram-groep, daar dient het ook voor!